Cesarz Hirohito

Pierwszego stycznia 1946 roku Jego Wysokość Hirohito, cesarz Japonii, przemówił do swego ludu. Było to wydarzenie niezwykłe, bo przez wiele wieków panowania cesarskiego rodu głowa państwa prawie nigdy nie zwracała się bezpośrednio do poddanych. Właściwie do tej pory stało się tak tylko raz. Pół roku wcześniej w przemówieniu radiowym Hirohito poinformował obywateli, że nakazał japońskiemu rządowi zaakceptować warunki kapitulacji przedstawione przez aliantów. Teraz otworzył usta po raz drugi. Mówił trudno zrozumiałym, archaicznym, dworskim językiem, więc poddani musieli się mocno nagłówkować, żeby go zrozumieć.
– Więzi między Nami i Naszym ludem – tłumaczył spokojnym głosem Hirohito – zawsze opierały się przede wszystkim na wzajemnym zaufaniu i miłości, a nie na legendach i mitach, u których podstaw leży fałszywe przekonanie, że cesarz jest osobą boską…
W tym momencie Japończykom cały świat zadrżał w posadach, a niebo runęło im na głowy. Oto bowiem władca oficjalnie zrzekł się swojej boskości. Boskości, która od wieków była fundamentem społecznego porządku kraju. Boskości, którą dawała mu najstarsza religia Japonii – shinto.

To, co niewidzialne
W rozumieniu człowieka cywilizacji zachodniej ciężko uznawać shinto za religię. Nie ma ani swojego założyciela czy proroka, ani nawet najważniejszej świętej księgi. Trudno mówić o konkretnych zakazach czy nakazach, bo po prostu nie istnieją. Jako jedyny z systemów wierzeń nie obiecuje życia wiecznego, lecz promuje skupienie się na tym, co dzieje się teraz. I wreszcie – nie odrzuca innych religii jako błędnych! Takie jest właśnie shinto – religia tak związana z japońskim sposobem życia, że trudno te dwa aspekty od siebie odróżnić.
Nazwa shinto wywodzi się z chińskich znaków shen i tao. W wolnym tłumaczeniu znaczy to „droga duchów”, a według religioznawców – „w zgodzie z wolą bogów”. Wierzenia najdawniejszych mieszkańców Japonii miały charakter animistyczny: dotyczyły duchów, które choć niewidzialne, zamieszkują naszą rzeczywistość. Według badaczy ta pierwotna wiara występowała w dwóch odmianach: niektórzy składali hołd duchom przodków, inni za pośrednictwem szamanów starali się wpłynąć na duchy otaczającej ich przyrody. Choć pierwszy rodzaj uznawany jest za starszy, silniejszy okazał się ten drugi. Co ciekawe, na terenach Japonii pojawiły się dwa odmienne rodzaje szamanizmu: jeden przybył z Kamczatki, drugi zaś z Polinezji. W obydwu bardzo istotną rolę odgrywały kobiety – to one najczęściej były tymi, które komunikują się z niewidzialnymi istotami. Istoty te zwane są kami, czyli „duchy”, ale ich natura nie jest tak prosta, jakby mogło się wydawać.
Kami oznacza to co niewidzialne, ale też odnosi się do pewnej esencji rzeczy czy zjawisk. Jest czymś w rodzaju ich siły sprawczej – niezależnie, czy mówimy o wietrze, deszczu czy pojedynczym drzewie. Kami może więc być bogiem „w ludzkiej skórze”, od jakich roi się japońska mitologia, ale też strumieniem, zwierzęciem albo… którąś z „sił natury”: rzeką, drzewem czy na przykład górą Fuji.
Pewien XVIII-wieczny myśliciel zdefiniował kami tak: „to rzecz lub zdarzenie, które wywołuje uczucie strachu albo zachwytu, bez rozróżniania między dobrem a złem”. Wedle tradycji shinto Japonię zamieszkuje równo osiem milionów kami. Każde z nich obdarzone jest musubi, czyli harmonią, i makoto – dobrą wolą.
Pierwotnie wierzenia shinto zakładały, że zarówno człowiek, jak i kami są z natury dobre. Dzięki rytuałom i określonym praktykom można było uzyskać przychylność duchów i zyskać ich pomoc w codziennych sprawach. A że Japończycy zajmowali się głównie rolnictwem, więc potrzeby ludzi wiązały się bezpośrednio z uprawą roli. Kami miały zapewniać odpowiednią ilość opadów i obfite plony ryżu. Wierzono w Wielką Matkę Ryżu, która poprzez symboliczne poślubienie cesarza wyda na świat Święte Dziecko Ryżu. Ceremonia ta jeszcze do niedawna była kluczowym momentem ryżowych dożynek, organizowanych powszechnie w całej Japonii. Kwitły lokalne kulty, wierni zanosili prośby do kami okolicznych rzek, jezior czy pagórków. Z tej wielości obrządków z czasem poczęła wyłaniać się ujednolicona wiara. Wszystko za sprawą polityki.

Boskie szaty cesarza
Około VI wieku do Japonii przeniknęły idee buddyzmu i konfucjanizmu i znalazły tam podatny grunt. Obrządki mieszały się ze sobą, w miejscach kultu shinto czczono bóstwa buddyjskie. Przykład szedł z góry, bo w pełnym rytuałów życiu dworu cesarskiego shinto i buddyzm odgrywały równorzędne role. Zadaniem cesarza było bowiem dbanie o to żeby kami obdarzały Japonię swoimi łaskami.
Od samych początków cesarstwa krajem rządził klan Yamato, ale pojawiła się konkurencja do tronu. Wtedy powstały dwa najważniejsze teksty shinto: „Kojiki” („Zapisy dawnych spraw”) i „Nihon-shoki” („Kroniki Japonii”). W obu dziełach autorzy przywoływali pradawne dzieje świata i swego kraju. Historia mieszała się z mitem i przekazywanymi przez kolejne pokolenia opowieściami.
Okazywało się, że kosmos ma kształt pękniętej w połowie skorupy wielkiego jaja. Górna część to Najwyższe Niebo, gdzie rezydują najważniejsze kami. Niżej jest Środkowa Ziemia, na niej zaś Kraina Ośmiu Wysp – Japonia. Wszystko to stworzyły pierwsze kami, które wydały na świat kolejne. Sama Japonia powstała, gdy para Izanagi i Izanami mieszała włócznią w wodzie. Skapujące z ostrza krople utworzyły wyspy Japonii. Ta sama para dała życie Amaterasu, bogini słońca, i Susanoo, bogu burzy.